Van steriel naar maximaal hygiënisch - Jasper van Praagh
Bijgewerkt op: 26 sep
Hoe één paar handschoenen op de OK een heilig huisje deed wankelen.
Jasper van Praagh is AIOS chirurgie in het Deventer Ziekenhuis en winnaar van de innovatieprijs van de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. In De Zorgmakers podcast vertelt hij hoe een terloopse handeling van zijn supervisor uitgroeide tot een studie die de manier waarop we op de operatiekamer met steriliteit omgaan ter discussie stelt.
Het probleem: de OK als grootste vervuiler
"Ik denk dat we in Nederland tegen een heel groot probleem aanlopen, en dat zijn de zorgkosten," begint Jasper. Een deel daarvan zit in het materiaal dat we gebruiken. Daar komt bij dat ziekenhuizen enorme afvalproducenten zijn, en binnen het ziekenhuis is de operatiekamer de grootste vervuiler. Wie op de OK werkt, ziet het dagelijks: zakken vol wegwerpmateriaal die zich vullen terwijl je er nauwelijks iets tegen kunt doen. "Er zit een soort flow in. Je moet je operatie doen." Maar het moet toch ook schoon? Natuurlijk, zegt Jasper, en van oudsher is dat volkomen logisch. Grote operaties, de komst van anesthesie, nog grotere operaties en dus meer complicaties: steriliteit was het antwoord. "Maar dat is een andere tijd. We zijn nu 100 tot 150 jaar verder. Operaties worden steeds minimaal invasiever, we maken steeds kleinere wonden. De vraag is eigenlijk: is het nog wel nodig?"
Het kantelmoment: drie bewegingen met alleen handschoenen
Tijdens een laparoscopische galblaasoperatie belde Jasper zijn supervisor om mee te kijken. Die vroeg alleen om handschoenen, zonder steriele jas, deed drie bewegingen en liep weer weg. "Je zag een soort verbazing, angst, een explosie in de hoofden van mensen ontstaan," herinnert Jasper zich. De supervisor zei gekscherend: "Dit is de toekomst." Hij had niets anders aangeraakt en zag geen reden waarom het niet kon. "We werken zo minimaal invasief, we maken zulke kleine sneetjes, en de wondinfecties zijn heel laag, althans geregistreerd zijn ze heel laag. Dan moet je in oplossingen gaan denken."
Van coronatafel naar concept
Tijdens de COVID-periode werd ongebruikt materiaal uit steriele pakketten verzameld, zoals een derde jas. "Dat is ooit gesteriliseerd geweest, dus het is hartstikke schoon. Maximaal schoon," redeneerde Jasper. Voor álle operaties bleek dat een brug te ver. "Dat was echt not done, en dat is ook logisch. Mensen zijn opgeleid om steriel te denken."
Omgekeerde bewijslast
Omdat er weinig literatuur was, werd het concept eerst getest bij ingrepen die al niet steriel zijn, zoals het openen van abcessen. Daar gebruikte het team jassen en handschoenen die per ongeluk waren geopend en officieel dus niet meer steriel waren. Het resultaat: geen verschil in infecties. Daarna begon het echte werk: de reflex doorbreken van "zo doen we het altijd, dit is goed, waarom zou het veranderen?" Na ongeveer een jaar van gesprekken en presentaties werd het een studie.
Het plan: precies hetzelfde, maar dan "maxi"
Zijn eerste ingeving was werken met niet-steriele handschoenen. "Een beetje de Trumpiaanse methode: heel hoog en heel hard schieten en dan ergens in het midden uitkomen." Het uiteindelijke plan is genuanceerder. Laparoscopiepakketten worden nagemaakt met materiaal dat overblijft van andere operaties: afdekmateriaal, jassen en handschoenen, niet de instrumenten. "We doen eigenlijk precies hetzelfde, alleen niet meer steriel, maar maximaal hygiënisch." Op de OK heet dat kortweg "maxi".
Hoe krijg je een OK mee?
Een specifiek doorbraakmoment was er niet. Wel zag Jasper dat mensen naar elkaar gingen wijzen: "Ik snap wat je zegt, en misschien kan het ook, maar alleen als die ander het ook goed vindt." Begrijpelijk, vindt hij. Het is spannend, en niemand wil dit alleen dragen. Daarom wilde hij het vanaf het begin samen met de operatieassistenten doen. "Als zij niet willen, kan het niet. Het is een onderdeel van hun werk." Nu vragen zij zelf of ook andere operaties "maxi" kunnen. De motivatie moet ook overkomen. Want wie op de OK staat, wil het beste voor de patiënt, en steriel is dan altijd de veilige keuze. Volgens Jasper hoort er bij het artsenvak echter ook meer dan alleen de patiënt: "Je hebt ook een maatschappelijk handelen." Dat het ook financieel aantrekkelijk is, helpt. Groene initiatieven die geld kosten zijn ingewikkeld; groene initiatieven die geld opleveren hebben een tweede belangrijke driver in de zorg.
De cijfers
Omdat de studie één op één is opgezet, krijgt de ene patiënt een samengesteld hergebruikpakket en de andere een steriel aangeleverd pakket. Dat betekent nu al een reductie van 50% procent op dit materiaal. Een volgende stap is het verpakkingsafval: één galblaasoperatie levert ongeveer 3000 plastic zakjes op.
Waar staat de studie nu?
De studie loopt nog. Het mooie van de studievorm is volgens Jasper dat andere ziekenhuizen graag aansluiten: het is een veilige instap. De heilige huisjes zijn al deels weggehaald, dus de stap wordt kleiner. En ongeacht de uitkomst merk je dat mensen al anders zijn gaan denken. Op de vraag of de studie eigenlijk overbodig is omdat hij er toch al van overtuigd is, reageert Jasper bescheiden. "Ik ben arts-assistent in opleiding, mijn zeggenschap is beperkt. Ik heb heel veel vrijheid gekregen, en de steun van de mensen die wél zeggenschap hebben." En hij stelt voorop: "Het hoeft niet beter te zijn. Het moet gelijkwaardig zijn."
Sparren?
Sinds de innovatieprijs krijgt Jasper regelmatig telefoontjes, niet alleen over het concept maar vooral over de vraag hoe je zoiets voor elkaar krijgt. Zijn advies: "Praat met iedereen en wees zelf enthousiast. Dan steek je hopelijk een deel aan en gaat het vuurtje lopen." Wie zelf met Jasper wil sparren, vindt zijn contactgegevens in de shownotes van de podcast.
Luister de volledige aflevering terug op spotify!
________________________________________
Dit artikel is een bewerking van het interview met Jasper van Praagh in aflevering 2.6 van De Zorgmakers podcast, "Van steriel naar maximaal hygiënisch". Beluister de volledige aflevering op Spotify.
Opmerkingen