Van steriel naar maximaal hygiënisch - Jasper van Praagh
Hoe één paar handschoenen op de OK een heilig huisje deed wankelen.
Jasper van Praagh is AIOS chirurgie in het Deventer Ziekenhuis en winnaar van de innovatieprijs van de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. In De Zorgmakers podcast vertelt hij hoe een terloopse handeling van zijn supervisor uitgroeide tot een studie die de manier waarop we op de operatiekamer met steriliteit omgaan ter discussie stelt.
Het probleem: de OK als grootste vervuiler
"Ik denk dat we in Nederland tegen een heel groot probleem aanlopen, en dat zijn de zorgkosten," begint Jasper. Een deel daarvan zit in het materiaal dat we gebruiken. Daar komt bij dat ziekenhuizen enorme afvalproducenten zijn, en binnen het ziekenhuis is de operatiekamer de grootste vervuiler. Wie op de OK werkt, ziet het dagelijks: zakken vol wegwerpmateriaal die zich vullen terwijl je er nauwelijks iets tegen kunt doen. "Er zit een soort flow in. Je moet je operatie doen." Maar het moet toch ook schoon? Natuurlijk, zegt Jasper, en van oudsher is dat volkomen logisch. Grote operaties, de komst van anesthesie, nog grotere operaties en dus meer complicaties: steriliteit was het antwoord. "Maar dat is een andere tijd. We zijn nu 100 tot 150 jaar verder. Operaties worden steeds minimaal invasiever, we maken steeds kleinere wonden. De vraag is eigenlijk: is het nog wel nodig?"
Het kantelmoment: drie bewegingen met alleen handschoenen
Het idee ontstond tijdens een laparoscopische cholecystectomie, een kijkoperatie van de galblaas. Jasper kwam er niet uit en belde zijn supervisor om mee te kijken. Die vroeg om handschoenen. Toen de operatieassistent meteen een steriele jas open wilde maken, hield hij haar tegen: alleen de handschoenen waren genoeg. Hij nam de instrumenten over, deed drie bewegingen en liep weer weg." Je zag een soort verbazing, angst, een explosie in de hoofden van mensen ontstaan," herinnert Jasper zich. Het steriele veld is heilig op de OK. Iedereen staat er netjes ingepakt omheen. En hier stond iemand met alleen een paar handschoenen aan te opereren. De supervisor merkte de onrust en zei gekscherend: "Dit is de toekomst." Dat was de trigger. Na de operatie zocht Jasper hem op. Het antwoord was nuchter: hij had niets anders aangeraakt, zijn handen gewassen, en zag geen reden waarom het niet kon. Dat zette Jasper aan het denken. "We werken zo minimaal invasief, we maken zulke kleine sneetjes, en de wondinfecties zijn heel laag, althans geregistreerd zijn ze heel laag. Dan moet je in oplossingen gaan denken."
Van coronatafel naar concept
Tijdens de COVID-periode stond in het Deventer Ziekenhuis een centrale tafel waarop alles werd verzameld wat na een operatie overbleef: materiaal dat wel uit een steriel pakket kwam, maar nooit met de patiënt in aanraking was geweest. Een derde jas bijvoorbeeld, als er maar twee operateurs waren." Dat is ooit gesteriliseerd geweest, dus het is hartstikke schoon. Maximaal schoon," redeneerde Jasper. Waarom zou je dat niet kunnen inzetten voor minimaal invasieve operaties? Voor álle operaties bleek dat een brug te ver. " Dat was echt not done, en dat is ook logisch. Mensen zijn opgeleid om steriel te denken."
Omgekeerde bewijslast
Literatuuronderzoek leverde weinig op: er is simpelweg weinig over bekend. Jasper koos daarom voor een omgekeerde bewijslast. Eerst werd het concept toegepast bij ingrepen die al niet steriel zijn, zoals het openen van abcessen. Daar gebruikte het team jassen en handschoenen die per ongeluk waren geopend en officieel dus niet meer steriel waren. Het resultaat: geen verschil in infecties. Toen was de stap naar groter denken gezet, en begon het echte werk: het omverschoppen van heilige huisjes. Al is dat volgens Jasper misschien niet eens het juiste woord. Het gaat om de reflex "zo doen we het altijd, dit is goed, waarom zou het veranderen?" Steriliteit is voor operatieassistenten een wezenlijk onderdeel van hun werk. Dus voerde Jasper gesprekken, hield presentaties en kreeg uiteindelijk te horen: dit kunnen we niet in één keer doorvoeren, dit moet goed onderzocht worden. Zo werd het een studie. Het hele traject kostte ongeveer een jaar.
Het plan: precies hetzelfde, maar dan "maxi"
Zijn eerste ingeving was radicaal: gewoon met blauwe, niet-steriele handschoenen werken en kijken hoe ver je komt. "Een beetje de trumpiaanse methode: heel hoog en heel hard schieten en dan ergens in het midden uitkomen." Het uiteindelijke plan is genuanceerder. De standaardpakketten voor laparoscopie worden nagemaakt met materiaal dat overblijft van andere operaties. "We doen eigenlijk precies hetzelfde, alleen niet meer steriel, maar maximaal hygiënisch." Op de OK heet dat inmiddels kortweg "maxi". Het gaat daarbij nadrukkelijk niet om de instrumenten, maar om afdekmateriaal, jassen, handschoenen, lampendoppen, washandjes, kabeltjes: het grootste volume aan wegwerpmateriaal, en ook het materiaal met het meeste verpakkingsafval eromheen. Beide varianten worden één op één met elkaar vergeleken.
Hoe krijg je een OK mee?
Een doorbraakmoment was er niet. Wat Jasper wel zag, was dat mensen naar elkaar gingen wijzen: "Ik snap wat je zegt, en misschien kan het ook, maar alleen als die ander het ook goed vindt." Begrijpelijk, vindt hij. Het is spannend, en niemand wil dit alleen dragen. Daarom was zijn uitgangspunt van meet af aan dat hij het samen met de operatieassistenten wilde doen. " Als zij niet willen, kan het niet. Het is een onderdeel van hun werk." Hij sprak met iedereen die ermee te maken had. Het resultaat: mensen denken nu zelf mee en vragen of ook andere operaties "maxi" kunnen. De motivatie moet ook overkomen. Want wie op de OK staat, wil het beste voor de patiënt, en steriel is dan altijd de veilige keuze: baat het niet, dan schaadt het niet. Jaspers antwoord is dat het bij het vak van dokter hoort om verder te kijken dan alleen de patiënt. "Je hebt ook een maatschappelijk handelen." Eén hechtdraadje minder maakt in je eentje geen verschil, maar samen in één ziekenhuis wel. En als andere ziekenhuizen het oppikken, helemaal. Dat het ook financieel aantrekkelijk is, helpt. Groene initiatieven die geld kosten zijn ingewikkeld; groene initiatieven die geld opleveren hebben een tweede belangrijke driver in de zorg.
De cijfers
Omdat de studie één op één is opgezet, krijgt de ene patiënt een samengesteld hergebruikpakket en de andere een steriel aangeleverd pakket. Dat betekent nu al een reductie van 50% procent op dit materiaal. Een volgende stap is het verpakkingsafval. Alles wat op de OK wordt geopend, zit in een dubbele laag verpakking. Eén galblaasoperatie levert zo ongeveer 3000 plastic zakjes op. Als daar de helft van af kan, telt dat snel op.
Waar staat de studie nu?
De studie loopt nog. Het mooie van de studievorm is volgens Jasper dat andere ziekenhuizen graag aansluiten: het is een veilige instap. De heilige huisjes zijn al deels weggehaald, dus de stap wordt kleiner. En ongeacht de uitkomst merk je dat mensen al anders zijn gaan denken. Op de vraag of de studie eigenlijk overbodig is omdat hij er toch al van overtuigd is, reageert Jasper bescheiden. "Ik ben arts-assistent in opleiding, mijn zeggenschap is beperkt. Ik heb heel veel vrijheid gekregen, en de steun van de mensen die wél zeggenschap hebben." En hij stelt voorop: "Het hoeft niet beter te zijn. Het moet gelijkwaardig zijn."
Sparren?
Sinds de innovatieprijs krijgt Jasper regelmatig telefoontjes, niet alleen over het concept maar vooral over de vraag hoe je zoiets voor elkaar krijgt. Zijn advies: "Praat met iedereen en wees zelf enthousiast. Dan steek je hopelijk een deel aan en gaat het vuurtje lopen." Zijn belangrijkste sparringpartners zijn de supervisoren in zijn eigen ziekenhuis, die laagdrempelig beschikbaar zijn en actief meedenken. Wie zelf met Jasper wil sparren, vindt zijn contactgegevens in de shownotes van de podcast.
Luister de volledige aflevering terug op spotify!
________________________________________
Dit artikel is een bewerking van het interview met Jasper van Praagh in aflevering 2.6 van De Zorgmakers podcast, "Van steriel naar maximaal hygiënisch". Beluister de volledige aflevering op Spotify.
Opmerkingen